Phép tắc và phong tục Nhật Bản: Những điều du khách nên biết

Nhật Bản nổi tiếng là nơi đón khách nồng hậu, và người dân địa phương hiếm khi mong du khách phải biết hết mọi quy tắc xã giao. Dù vậy, hiểu biết đôi chút vẫn giúp ích rất nhiều: nắm được những phong tục bất thành văn của đất nước này sẽ giúp bạn tự tin đi lại ở đền chùa, tàu điện, nhà hàng và suối nước nóng thay vì ngập ngừng. Bài hướng dẫn này điểm qua những phép tắc thực sự quan trọng trong đời sống hằng ngày, để bạn thư giãn và tận hưởng chuyến đi thay vì lo lắng mình lỡ làm sai.

Phần lớn phép lịch sự của người Nhật quy về hai ý tưởng: thể hiện sự quan tâm đến những người xung quanh, và giữ cho không gian chung sạch sẽ, yên tĩnh. Khi đã hiểu hai điều này, các quy tắc cụ thể bên dưới sẽ trở nên tự nhiên. Không điều nào trong số này đòi hỏi sự hoàn hảo. Một nỗ lực lịch sự, một cái cúi chào nhẹ và một nụ cười chân thành sẽ đưa bạn đi được hầu như mọi nơi.

Cởi giày: nhà ở, ryokan và một số nhà hàng

Điều lịch sự mà du khách gặp thường xuyên nhất là việc cởi giày. Ở Nhật Bản, ngôi nhà (và nhiều không gian truyền thống) được chia thành khu vực bên ngoài và khu vực bên trong sạch sẽ. Genkan là khu vực lối vào thấp hơn sàn nhà, nơi bạn cởi giày trước khi bước lên sàn. Nếu thấy một bậc thềm, một hàng dép đi trong nhà, hoặc giày được xếp ngay ngắn cạnh cửa, đó chính là dấu hiệu để bạn cởi giày.

Bạn sẽ gặp quy tắc cởi giày ở nhiều nơi:

• Nhà riêng — luôn cởi giày ở genkan.
• Ryokan và minshuku (nhà trọ truyền thống) — giày được cởi ở lối vào, và thường có sẵn dép đi trong nhà.
• Một số nhà hàng — đặc biệt là những nơi có chỗ ngồi trải chiếu tatami hoặc bàn thấp. Hãy tìm kệ giày hoặc tủ khóa gần lối vào.
• Chùa và một số địa điểm văn hóa — khi bước vào các tòa nhà gỗ của chùa hoặc phòng trà.
• Phòng thử đồ ở nhiều cửa hàng quần áo, cùng một số phòng khám và trường học.

Quy tắc về dép nằm trong quy tắc cởi giày

Dép đi trong nhà rất phổ biến, nhưng có một thứ bậc khá tinh tế. Đừng bao giờ đi dép trong nhà thông thường lên chiếu tatami — hãy bước lên tatami chỉ với đôi tất hoặc chân trần. Và hãy để ý dép dùng riêng cho nhà vệ sinh: nhiều gia đình và ryokan để sẵn một đôi ngay bên trong cửa nhà vệ sinh. Hãy đổi sang đôi đó khi vào, và nhớ đổi lại khi ra (đi dép nhà vệ sinh quay lại khu sinh hoạt là lỗi kinh điển của khách). Đôi tất sạch, không thủng lỗ sẽ được âm thầm đánh giá cao, vì chân bạn sẽ lộ ra nhiều hơn bạn nghĩ.

Quy tắc tắm onsen và sento (và chuyện hình xăm)

Tắm chung là một trong những niềm vui lớn của Nhật Bản, dù là ở onsen (suối nước nóng tự nhiên) hay nhà tắm công cộng trong khu phố (sento). Phép tắc ở đây khá nghiêm ngặt nhưng dễ làm theo khi bạn đã biết trình tự, và làm đúng chính là khác biệt giữa một lần ngâm mình thư thái với những ánh nhìn ngượng ngùng.

Trình tự tắm cơ bản

1. Tắm khỏa thân. Không mặc đồ bơi trong bồn tắm. Các khu tắm hầu như luôn tách riêng theo giới tính, được đánh dấu bằng chữ Hán chỉ nam và nữ (và thường phân biệt bằng màu xanh dương và đỏ).
2. Rửa sạch kỹ trước khi xuống bồn. Dùng các khu vòi sen ngồi để làm sạch hoàn toàn cơ thể và xả hết xà phòng. Bồn tắm chung dùng để ngâm trong nước sạch, không phải để rửa người.
3. Dùng khăn nhỏ để che người, không nhúng vào nước. Bạn có thể mang chiếc khăn nhỏ để che khi đi lại, nhưng đừng nhúng nó vào bồn. Hầu hết mọi người gấp khăn lại và đặt trên đầu hoặc trên thành bồn.
4. Buộc tóc dài lên để không chạm vào nước.
5. Giữ yên lặng. Không bơi, không vẩy nước, không nói chuyện ồn ào. Hãy ngâm mình lặng lẽ và tận hưởng.

Hình xăm ở suối nước nóng

Hình xăm ở Nhật Bản vẫn mang liên tưởng lịch sử với tội phạm có tổ chức, nên nhiều onsen và nhà tắm công cộng truyền thống có quy định cấm hình xăm. Nếu bạn có hình xăm, bạn có vài lựa chọn: tìm onsen chấp nhận hình xăm (ngày càng phổ biến, và thường có danh sách trên mạng), che hình xăm nhỏ bằng miếng dán chống nước, hoặc đặt phòng có bồn tắm riêng (kashikiri hoặc bồn tắm ngoài trời trong phòng) để ngâm mình mà không bị hạn chế. Quy định khác nhau rất nhiều giữa các cơ sở, nên đáng để kiểm tra trước — tra cứu nhanh qua kết nối eSIM Nhật Bản trong lúc lên kế hoạch cho ngày hôm đó có thể giúp bạn khỏi mất công đến một nhà tắm mà bạn không được vào.

Phép lịch sự trên tàu: Toa yên tĩnh, không gọi điện và xếp hàng

Giao thông công cộng ở Nhật Bản là một bài học xuất sắc về sự quan tâm lẫn nhau, và đây cũng là một trong những nơi dễ khiến du khách nổi bật nhất — dù theo hướng tốt hay xấu. Tin tốt là các quy tắc rất đơn giản và phần lớn nhằm giữ không khí yên tĩnh, thoải mái.

• Không gọi điện thoại trên tàu. Hãy để điện thoại ở chế độ im lặng (người dân địa phương gọi là "manner mode") và tránh gọi thoại trong toa. Nhắn tin và lướt web thì không sao, nhưng nói chuyện điện thoại bị coi là bất lịch sự.
• Nói chuyện nhỏ tiếng. Tàu điện yên tĩnh rõ rệt, nhất là vào giờ đi làm. Hãy điều chỉnh âm lượng cho phù hợp với xung quanh.
• Xếp hàng đúng cách. Trên sân ga có các vạch sơn cho biết cửa sẽ mở ở đâu và nơi cần xếp hàng. Hãy để hành khách xuống trước rồi mới lên tàu.
• Lưu ý ghế ưu tiên. Những ghế này dành cho người lớn tuổi, phụ nữ mang thai, người khuyết tật và người đi cùng trẻ nhỏ. Ở gần những ghế này, bạn có thể được yêu cầu tắt hẳn điện thoại.
• Đeo ba lô trước ngực hoặc đặt lên giá hành lý vào lúc đông đúc để không va vào hành khách khác.
• Tránh ăn uống trên các chuyến tàu đi làm tại địa phương. (Tàu Shinkansen đường dài là ngoại lệ — thưởng thức một hộp cơm ekiben trên tàu cao tốc là truyền thống được yêu thích.)

Vì mạng lưới đường sắt của Nhật Bản dày đặc và biển báo có thể gây choáng ngợp lúc đầu, hầu hết du khách phụ thuộc nhiều vào các ứng dụng chỉ đường tàu để tìm đúng sân ga và chuyển tuyến. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về cách hệ thống này vận hành, hướng dẫn di chuyển ở Nhật Bản bằng tàu và Shinkansen của chúng tôi bao gồm ghế đặt trước, JR Pass và cách đọc biển báo nhà ga.

Phép lịch sự khi ăn uống: Đũa, húp mì và không boa

Ăn ngoài ở Nhật Bản rất thoải mái và vui vẻ, và bạn không cần có cách cư xử bàn ăn hoàn hảo để được chào đón. Tuy nhiên, một số thói quen sẽ giúp bạn trở thành vị khách chu đáo hơn — và giúp bạn tránh một hai điều cấm kỵ thực sự.

Nên và không nên khi dùng đũa

Một vài cử chỉ với đũa bị tránh rất kỹ vì gợi nhớ đến nghi lễ tang. Hãy ghi nhớ:

• Không bao giờ cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm. Điều này giống như nén hương thắp cho người đã khuất.
• Không chuyền thức ăn từ đũa sang đũa. Điều này giống phong tục gắp xương trong tang lễ. Để chia sẻ, hãy đặt thức ăn lên đĩa.
• Không xiên thức ăn hoặc vẫy đũa khi nói chuyện, và tránh dùng đũa kéo bát đĩa về phía mình.
• Khi gắp từ đĩa chung, hãy dùng đũa gắp chung nếu có, hoặc đầu đũa sạch của chính bạn.
• Đặt đũa lên giá gác đũa (hashioki) hoặc đặt ngay ngắn ngang bát giữa các lần gắp.

Húp mì, nói lời trước bữa ăn và quy tắc không boa

Một số thói quen bị coi là bất lịch sự ở quê nhà lại hoàn toàn bình thường ở đây. Húp mì như ramen, soba và udon là chuyện bình thường, thậm chí còn thể hiện bạn đang thưởng thức — nó còn giúp mì nguội bớt. Trước khi ăn, nhiều người nói "itadakimasu" (tạm dịch là "tôi xin nhận với lòng biết ơn"), và "gochisousama deshita" sau bữa ăn để cảm ơn người nấu.

Quan trọng là Nhật Bản không có văn hóa boa. Để lại thêm tiền mặt có thể gây bối rối và đôi khi bị từ chối một cách lịch sự; dịch vụ tốt đơn giản là tiêu chuẩn. Ở nhiều quán bình dân, bạn cũng thanh toán tại quầy hoặc mua vé ăn từ máy bán hàng tự động thay vì tính tiền tại bàn. Nếu bạn muốn biết chính xác nên gọi món gì khi đã ngồi vào bàn, hướng dẫn ăn gì ở Nhật Bản của chúng tôi sẽ giới thiệu các kiểu ramen, phép lịch sự khi ăn sushi và những món yêu thích ở cửa hàng tiện lợi.

Rác, khu vực hút thuốc và cách cư xử nơi công cộng

Nhật Bản sạch sẽ một cách đáng kinh ngạc, và du khách thường ngạc nhiên khi biết bí quyết chủ yếu nằm ở ý thức xã hội hơn là hạ tầng. Có rất ít thùng rác công cộng, nhưng gần như không có rác vứt bừa, vì mọi người đơn giản là mang rác theo cho đến khi tìm được nơi bỏ phù hợp.

• Mang rác theo bên mình. Hãy chuẩn bị một túi nhỏ đựng giấy gói và chai lọ, rồi bỏ ở khách sạn, cửa hàng tiện lợi hoặc gần các máy bán hàng tự động, nơi thường có thùng tái chế.
• Phân loại rác. Thùng rác thường được chia thành rác đốt được, nhựa/chai PET, và lon/thủy tinh.
• Không vừa đi vừa ăn. Việc này bị coi là hơi thiếu tinh tế; hãy bước sang một bên hoặc đứng gần cửa hàng nơi bạn mua đồ ăn vặt để ăn.
• Chỉ hút thuốc ở khu vực quy định. Nhiều thành phố cấm hút thuốc trên đường phố và có các khu hút thuốc được đánh dấu hoặc phòng hút thuốc trong nhà. Luôn tìm biển báo trước khi châm thuốc.
• Giữ tiếng ồn ở mức thấp nơi công cộng. Những cuộc trò chuyện lớn tiếng, đặc biệt vào đêm khuya ở khu dân cư, rất dễ gây chú ý.
• Xì mũi kín đáo. Xì mũi to nơi công cộng bị coi là bất lịch sự; hãy tránh sang chỗ khác nếu cần.

Nếu bạn đang chuẩn bị các việc thực tế khi đến nơi — kể cả thói quen dọn dẹp — thì nên tìm hiểu các chuẩn mực địa phương trước khi hạ cánh, giống như cài đặt sẵn điện thoại và ứng dụng từ trước.

Chùa, đền thờ và những không gian linh thiêng

Chùa (Phật giáo) và đền thờ (Thần đạo) của Nhật Bản vừa là nơi thờ cúng đang hoạt động, vừa là điểm tham quan nổi bật, nên thái độ tôn trọng luôn được trân trọng. Các phong tục khá nhẹ nhàng và dễ làm theo.

• Thanh tẩy tại bồn nước (temizuya) gần lối vào đền: rửa tay trái trước, rồi tay phải, sau đó rót một ít nước vào lòng bàn tay khum để súc miệng, và cuối cùng để nước chảy xuống cán gáo.
• Tại đền thờ Thần đạo, phép tắc thường là cúi chào hai lần, vỗ tay hai lần, cầu nguyện hoặc ước nguyện, rồi cúi chào thêm một lần nữa.
• Đi sát mép lối đi chính tại các đền; theo truyền thống, chính giữa dành cho thần linh.
• Giữ yên lặng và tôn trọng, ăn mặc kín đáo và tuân thủ mọi hạn chế chụp ảnh — một số chính điện bên trong cấm chụp ảnh.
• Bỏ mũ khi vào bên trong các tòa nhà của chùa, và cởi giày ở những nơi có chỉ dẫn.

Nếu bạn đang đến Kyoto, nơi đi thăm chùa chiền là hoạt động chính, hướng dẫn du lịch Kyoto của chúng tôi bao gồm Fushimi Inari, Arashiyama và những phép tắc riêng của khu geisha Gion — kèm lời nhắc đừng đuổi theo hay chụp ảnh geiko và maiko khi chưa được phép.

Cúi chào, lời chào hỏi và một vài câu hữu ích

Cúi chào đã ăn sâu vào đời sống hằng ngày, nhưng là du khách, bạn không cần phải thành thạo nhiều hình thức tinh tế của nó. Một cái gật đầu nhẹ nhàng, tự nhiên để nói cảm ơn hay xin chào là hoàn toàn đủ, và người dân địa phương thường sẽ đáp lại bằng cái bắt tay khi chào người nước ngoài. Thiện ý quan trọng hơn nhiều so với góc cúi.

Những câu nói giúp bạn gây thiện cảm

Chỉ vài từ tiếng Nhật cũng được đón nhận nồng nhiệt. Đây là những câu hữu ích nhất để học:

• Arigatou gozaimasu — cảm ơn (lịch sự).
• Sumimasen — xin lỗi / xin phép / dùng để thu hút sự chú ý. Dùng được vô số lần.
• Konnichiwa — xin chào / chào buổi chiều.
• Onegaishimasu — làm ơn (khi nhờ làm gì đó).
• Daijoubu desu — tôi ổn / không sao (tiện để từ chối lịch sự).
• Eigo wa daijoubu desu ka? — Nói tiếng Anh được không?

Khi ngôn ngữ trở nên khó khăn — đọc thông báo về dị ứng, hỏi về nhà tắm chấp nhận hình xăm, hay hiểu một thực đơn viết tay — ứng dụng dịch là người bạn tốt nhất của bạn. Hướng camera vào chữ tiếng Nhật để dịch ngay hoạt động tốt đến bất ngờ, nhưng chỉ khi bạn có mạng. Có một gói eSIM Nhật Bản đáng tin cậy nghĩa là ứng dụng dịch và bản đồ của bạn dùng được ngay khi bạn bước xuống máy bay, chứ không chỉ khi tìm được WiFi.

Thêm một vài phong tục theo tình huống

Ngoài các nhóm lớn, vẫn có một số phong tục nhỏ hơn thường xuất hiện trong một chuyến đi điển hình:

• Đưa tiền: ở cửa hàng và trên taxi, hãy đặt tiền mặt và thẻ lên khay nhỏ (được cung cấp) thay vì đưa thẳng vào tay thu ngân.
• Chỉ trỏ: hãy chỉ bằng cả bàn tay mở thay vì một ngón tay, vì cách đó có thể gây cảm giác đột ngột.
• Tặng quà: nếu bạn đến thăm nhà ai đó, một món quà nhỏ (omiyage) là cử chỉ đáng yêu; hãy tặng và nhận quà bằng hai tay.
• Thang cuốn: đứng về một bên để người khác đi qua — thường là bên trái ở Tokyo và bên phải ở Osaka, một sự khác biệt vùng miền thú vị.
• Không gian cá nhân và tiếp xúc cơ thể: những lời chào bằng cử chỉ cơ thể như ôm hiếm khi dùng giữa những người quen biết sơ; gật đầu hoặc cúi chào nhẹ mới là chuẩn mực.
• Lễ hội và đám đông: các sự kiện theo mùa có thể cực kỳ đông đúc, và thuận theo dòng người cũng là một phần của niềm vui — hướng dẫn về lễ hội và sự kiện theo mùa ở Nhật Bản của chúng tôi giới thiệu những gì bạn có thể mong đợi tại các lễ hội matsuri lớn.

Hãy nhớ rằng người Nhật nhìn chung rất bao dung với những sai sót vô tình của du khách. Nếu lỡ làm sai, một lời "sumimasen" nhanh và một nụ cười sẽ giải quyết gần như mọi chuyện. Quan sát những người xung quanh làm gì là kim chỉ nam đáng tin cậy nhất.

Sợi chỉ xuyên suốt tất cả những phong tục này là sự lưu tâm — và việc luôn lưu tâm dễ dàng hơn nhiều khi bạn có thể lặng lẽ tra cứu điều gì đó, dịch một tấm biển hoặc kiểm tra lại một quy tắc ngay tại chỗ. Mang theo ứng dụng dịch và dữ liệu đáng tin cậy trong túi với một chiếc eSIM Nhật Bản biến những khoảnh khắc không chắc chắn thành dễ dàng, để bạn tập trung tận hưởng lòng hiếu khách của người Nhật thay vì băn khoăn nghi ngờ.

Câu hỏi thường gặp

Tôi có phải cởi giày ở mọi nơi tại Nhật Bản không?

Không phải mọi nơi, nhưng nhiều nơi thì có. Luôn cởi giày ở nhà riêng, nhà trọ truyền thống (ryokan), nhà hàng trải chiếu tatami, phòng trà và một số tòa nhà của chùa. Hãy lấy bậc thềm (genkan), kệ giày hoặc hàng dép ở lối vào làm dấu hiệu. Cũng hãy để ý dép riêng cho nhà vệ sinh, và đừng bao giờ đi dép lên chiếu tatami — chỉ đi tất hoặc chân trần.

Tôi có hình xăm thì có dùng onsen được không?

Tùy từng cơ sở. Nhiều onsen và nhà tắm công cộng truyền thống vẫn có quy định cấm hình xăm do liên tưởng lịch sử với tội phạm có tổ chức. Lựa chọn của bạn là tìm onsen chấp nhận hình xăm (ngày càng phổ biến), che hình xăm nhỏ bằng miếng dán chống nước, hoặc đặt bồn tắm riêng để ngâm mình mà không bị hạn chế. Quy định khác nhau, nên hãy kiểm tra trước khi đi.

Ở Nhật Bản có cần boa không?

Không. Nhật Bản không có văn hóa boa, và để lại thêm tiền mặt có thể gây bối rối hoặc bị từ chối một cách lịch sự. Dịch vụ xuất sắc đơn giản là tiêu chuẩn và đã được tính sẵn. Ở nhiều nhà hàng bình dân, bạn thanh toán tại quầy hoặc mua vé ăn từ máy bán hàng tự động thay vì boa tại bàn.

Húp mì ở Nhật Bản có bị coi là bất lịch sự không?

Không, hoàn toàn ngược lại. Húp mì như ramen, soba và udon là chuyện hoàn toàn bình thường và có thể cho thấy bạn đang thưởng thức bữa ăn. Nó cũng giúp mì nóng nguội bớt khi bạn ăn. Những điều cấm kỵ chính khi ăn uống liên quan đến đũa: đừng bao giờ cắm đũa thẳng đứng vào cơm hay chuyền thức ăn từ đũa sang đũa, vì cả hai đều gợi nhớ đến nghi lễ tang.

Những phép lịch sự quan trọng nhất trên tàu ở Nhật Bản là gì?

Để điện thoại ở chế độ im lặng (manner mode) và tránh gọi thoại trong toa, nói chuyện nhỏ tiếng, xếp hàng ở những vị trí được đánh dấu trên sân ga và để hành khách xuống trước khi bạn lên tàu. Tránh ăn uống trên các chuyến tàu đi làm tại địa phương, nhường ghế ưu tiên cho người cần, và đeo ba lô trước ngực khi tàu đông.